Ishonch raqami: (+998) 742234711 info@andmiedu.uz
Select Page
image_pdf

I.Sulaymonov – AndMI, i.f.n., dotsent  

J.Otajonov – AndMI 3-bosqich talabasi

     

Insonning faoliyat ko’lami shu darajada shiddat bilan kengayib bormoqdaki, uning ongi-tafakkuri va qo’li yetmagan tabiatni biror sohasi qolmadi. Ayni paytda insonni tabiatga faol ta’siri o’zini aks ta’sirini ham namoyon etmoqdaki, bu ta’sirlar natijasida tabiiy ofatlar va inson sog’ligi turmush tarziga boshqa salbiy ta’sirlar ko’lami ham kengayib bormoqda.

Ana shu haqiqat mantig’idan kelib chiqadigan bo’lsak ba’zi olimlar yoki mutaxassislarning tabiat predmetlarini ijtimoiy yoki noijtimoiy turkumlarga ajratishi asossiz ekanligi yaqqol ko’zga tashlanadi. Zero,tabiatning aynan bir ob’ekti odamlar faoliyatida, ijtimoiy taraqqiyotda qo’llanish darajasi yoki qo’llanmasligiga qarab ijtimoiy yoki noijtimoiy bo’lishi mumkin. Har qanday tabiat predmeti odamlar maqsadi uchun ular faoliyatining vositasi sifatida xizmat qilsa, u albatta jamiyat faoliyatining shart-sharoiti bo’lib hisoblanadi. Masalan yer bag’rida mavjud bo’lgan qazilma boyliklari o’z-o’zidan odamlar hayoti uchun tabiiy shart-sharoit bo’la olmaydi. Inson uning o’z faoliyatiga tadbiq etib qo’llasa, u ijtimoiy sifatlarga ega bo’ladi, ya’ni inson faoliyatining mahsuliga aylanadi[1]. Bugungi kunda insonning ana shu faoliyati umumbashariy mazmunga ega bo’lib, ekologik munosabatlarni globallashuvi va global ekologik ta’sirga sabab bo’lmoqda.

Global muammoning vujudga kelishi esa insonning asl mohiyati bilan yashash tarzi o’rtasidagi masofa kun sayin kengaya borayotganligi va inson faoliyati uning qudrati beqiyos darajada ulkan geologik kuch sifatida yer kurrasida namoyon bo’lmoqda. Haqiqatda ham kishilik jamiyati hozirgi kunda shunday ishlab chiqarish kuchlari yaratganki, bu kuch yordamida tabiat bag’ridan millionlab tonna ruda, neft, ko’mir singari tabiiy qazilmalarni bir joydan ikkinchi joyga ko’chirish, qayta ishlash va xalq xo’jaligining turli sohalarida qo’llash qudratiga ega. Bu tabiiy zahiralarning ko’pchiligi tiklanmaydi va ular to’lig’icha tugash oldida turganligi hech kimga sir emas. Agar bu tabiiy zahirani ishlatish shu yo’sinda davom etsa, oradan 40 yil o’tar-o’tmas neft zahirasi to’lig’icha tugashi hisob-kitob qilingan. Ammo mavjud vaziyatni o’zgartirish yengil kechmaydi. CHunki hozirgi kunda mavjud texnologik jarayon dastgoh va mashinalarning 50 foizi neftni yokilg’i sifatida qo’llash hisobiga ishlaydi[2].

SHuni alohida ta’kidlash zarurki, insonning tabiatga ta’sir etishi natijasida jamiyat bilan tabiat o’zaro munosabatlarining uyg’unlashuvi buzildi. Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida jamiyat bilan tabiatning o’zaro munosabati barchaning e’tiborini o’ziga ko’proq jalb etmoqda.

Inson tabiatning bir qismi, demak odamlarning o’zlari, ularning o’zaro munosabatlari hamda atrof-muhitning bir qismi sifatida ekologik muammoni yuzaga keltirdi. Bu muammo tabiiy muhit bilan bir qatorda ijtimoiy muhitda yuz bergan salbiy o’zgarishlar tufayli paydo bo’ldi. Ijtimoiy muhitning holatiga ta’sir etuvchi ko’plab omillar mavjud. Ijtimoiy muhitning holatiga qarab, ularni ijobiy va salbiy ta’sir etuvchi omillarga bo’lish mumkin. Me’yorida yaratilgan ijtimoiy muhit jamiyatning har bir a’zosiga ijobiy ta’sir etadigan, uning xavfsizligini ta’minlaydigan va har bir shaxsni barkamolligiga ko’maklashadigan barqaror ma’naviy-ruhiy iqlimdir. Salbiy ta’sir etuvchi omillar kishilar kayfiyati va ruhiyatini yomonlashuvi va organizmning turli xil kasallanishining paydo bo’lishiga qulay muhit yaratadi. Salbiy ekologik omillar inson salomatligiga va uning tadrijiy rivojlanishiga aks ta’sir etadi. Ijtimoiy muhitning yomonlashuvi ijtimoiy o’zgarishlar, shuningdek hamma narsada tabiat ustidan hukmronlik qilish maqsadiga qaratilganligi, insonning o’zini ikkinchi o’ringa tushurib qo’ydi. Oqibatda inson faoliyati jilovdan chiqdi va umumbashariy faloqatni keltirib chiqardi. Bu ijtimoiy muhit mikrodarajada ham, makrodarajada ham ayniganligining oqibatidir. Inson sihat-salomatligi davlat mulkidir. Aholining salomatligi tabiiy hamda ijtimoiy muhitning holatiga bog’liq. Bugungi kunda yalpi yadro urushi xavfi nisbatan kamaygan bo’lsada, ekologik biogenetik buzilishlar havfi hamon taxlikali holatda saklanib qolmoqtsa. Keyingi yillarda «sovuq urushga asta-sekin chek qo’yish imkoniyati reallashib bormoqda, biroq atrof-muhitni muhofaza qilish muammosi birinchi o’ringa chiqmoqda. Ikkinchi tomondan tabiatga antropogen, antrotexnogen, antropotogenetik, antropolitik va boshqa «sun’iy» ta’sir yo’nalishlarining kompleks xarakteri turli mintaqalardagi iqtisodiy-siyosiy, demografik-etnografik vaziyatlarning keskinlashuvi, inson-tabiat» munosabatlarini murakkablashtirib yubormoqda. Oqibatda aholi salomatligi yomonlashib, kasallanish hollari ko’payib bormoqda. Tadqiqotchilarning fikriga qaraganda aholi salomatligining 50 foizi turmush tarziga, qolgan foizi atrof-muhitga va odamning irsiyati hamda sog’liqni saqlash tizimiga bog’liqdir[3]. Demak insonning o’zini o’rab turgan borliqqa ongli munosabati avvalo uning bilimi saviyasi hamda dunyoqarashiga bevosita bog’liq. Ana shu bois mintaqamizdagi ekologik holatni yaxshilash uchun davlat va xalqaro tashkilotlar tomonidan ko’rilayotgan chora-tadbirlar bilan bir qatorda eng avvalo kishilarda yuksak darajada ekologik dunyoqarashni shakllantirish, har bir ishga ekologik yondashuvni, ekologik madaniyatni tarbiyalash, ilmiy jihatdan asoslangan ekologik ongni har bir fuqaroda kamol toptirish zarur. Ana shu maqsadda mamlakatda amalga oshirilayotgan ekologik siyosat ekologik dunyoqarash asosini shakllantirishga qaratilgan.

Ayni paytda ekologik dunyoqarashning shakllantirishni, qonuniy asoslari huquqiy me’yori omillari ham muntazam takomillashtirib borilmoqda. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida «Fuqarolar tabiiy atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo’lishga majburdirlar» (50-modda). «Er, yer osti boyliklari, suv, o’simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy zahiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir» (100-modda) kabi moddalar aynan shaxsda ekologik dunyoqarashni huquqiy zaminlarini mustahkamlashga yo’naltirilganligi bilan xarakterlanadi.

Bundan tashqari 1992 yil 9 dekabrdagi «Tabiatni muhofaza qilish to’g’risida»gi, 1993 yil 6 maydagi «Suv va suvdan foydalanish to’g’risida», 1996 yil 26 dekabrda «O’zbekiston respublikasi atmosfera havosini muhofaza qilish to’g’risida»gi, 2013 yil 27 dekabrdagi “Ekologik nazorat to’g’risida”gi Qonunlar shaxsda huquqiy ekologik bilimni boyitishi asosida ularda ekologik dunyoqarashni huquqiy asoslarini, tabiiy resurslarni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga soladigan yuridik me’yorlar majmuasidir. Demak shu yuridik me’yorlar jamiyatda bugun o’z aksini topmog’i lozim. Binobarin dunyodagi barcha tsivilizatsiyalashgan davlatlarda «ekologik munosabatlarning globallashuvi jarayoni xalqaro hamkorlikni ham sifat jihatdan yangi bosqichga ko’tardi. Ekologik muammolarga barcha mamlakatlar o’zining ichki va tashqi siyosatining muhim muammolari yechimi tarzida qaramoqdalar.

CHunki ekologik siyosat globallashuvi intefatsiyasi asosida barcha davlatlar ekologik manfaatlarining umumiyligi yotadi. SHu o’rinda ta’kidlash kerakki, ekologik siyosatni shakllantirish zaruriyati, bir tomondan halqaro miqyosda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar globallashuvi nafaqat ekologik faoliyatining umumiy rivojlanish jarayonlariga aloqador, balki jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida muhim e’tiborga molik.

Xalqaro ekologik siyosat globallashuvi bilan boshqa ijtimoiy- iqtisodiy jarayonlar o’rtasida uzviy aloqadorlik mavjud bo’lib, ular dastlab muayyan milliy davlatlar hududlarida, keyinchalik davlatlararo miqyosda integratsional xarakter kasb etadi. SHu nuqtai nazardan Markaziy  Osiyodagi suveren davlatlar ekologik siyosatidagi globallashuvni ularning xalqaro va davlatlararo munosabatlarining dastlabki bosqichlari deyish mumkin.

Global ekologik munosabatlar sharoitida tabiatni muhofaza qilish ishida xalqaro hamkorlik zarur. CHunonchi, tabiiy sharoiti xilma-xil bo’lgan katta mamlakatlarning kuchi bilan tabiatni muhofaza qilish masalasi har doim ham hal qilib bo’lmaydi. Tevarak-atrofdagi tabiatni muhofaza qilishi masalalariga xilma-xil milliy va olamshumul muammolar kiradi. Masalan, ko’chib yuradigan hayvonlar, qushlar, baliqlar va dengiz hayvonlari, davlat chegaralarini tan olmaydi. Bunday hayvonlarni qo’riqlash muammolari yoki tevarak -atrofdagi muhitni saqlashning umumiy masalalari hukumatlar o’rtasidagi bitim va xalqaro bitimlar darajasida hal qilinadi. Bizningcha, hozirgi vaqtda dunyoda tabiatni muhofaza qilish sohasida hamkorlikning ikki asosiy shakli tarkib topdi:

  • tevarak-atrofdagi muhitni muhofaza qilish va tabiiy zahiralardan oqilona foydalanish masalalari bo’yicha ikki tomonlama konventsiyalar;
  • tabiatni muhofaza qilish bo’yicha xalqaro tashkilotlar faoliyatida ishtirok etish.

Tabiiy muhitning hozirgi muammolariga oid birinchi xalqaro konferentsiya biosferadan ratsional foydalanish va zahiralarni muhofaza qilishning ilmiy asoslari bo’yicha ekspertlarning hukumatlararo konferentsiyasi dunyo tabiiy zaxiralaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish ishida katta voqea bo’lgan. Bu konferentsiya YUNESKO binosida ochilib, 1968 yil 4 sentyabrdan 16 sentyabrga qadar davom etgan. Bu konferentsiya juda vakolatli edi: uning ishida YUNESKO a’zolari bo’lgan 63 mamlakatdan 238 ta delegat va BMT ga a’zo mamlakatlarning 6 ta va boshqa xalqaro tashkilotlardan 88 ta vakil qatnashgan.

Konferentsiyada SHvetsiya, Frantsiya, GFR, Vengriya, AQSH delegatlari ayniqsa mufassal ma’ruzalar qilgan. Konferentsiya, butun biosfera miqyosida tabiatni muhofaza qilishning barcha muhim masalalarini ko’rib chiqqan.         

Tabiatni muhofaza qilishda 1948 yil YUNESKO va YUNEPO xalqaro biologik dastur yordamida tabiat va tabiiy zaxiralarni qo’riqlash to’g’risida ittifoqni tuzilganligi muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Bu ittifoq dunyodagi ko’pchilik davlatlarning vakillari-muassasa va jamoat tashkilotlarini o’z ichiga oladi. 120 dan ortiq xalqaro tashkilotga mamlakatlardan 350 ga yaqin milliy tashkilot va ko’plab xalqaro tashkilotlar kiradi. Bu tashkilotning shtab kvartirasi SHveytsariyadagi Jeneva ko’li sohiliga joylashgan. Bu xalqaro tashkilotning eng katta ishlaridan biri noyob «Qizil kitob»ning yaratilganligidadir[4]. Uning assambleyalarida yer sharining konkret mintaqalari (masalan, Afrika va O’zbekiston)da bo’lgan hayvon, o’simliklarni muhofazalash bilan bog’lik bo’lgan ko’pgina masalalar muhokama etilib aniq vazifalar ijrosi belgilanib olinadi.

Ekologik siyosatning milliy davlat chegaralaridan tashqariga chiqishi, ularning globallashuvi boshqa sotsial-iqtisodiy aloqalarda ham muhim rol o’ynaydi. SHunga ko’ra, atrof-muhit muhofazasini tartibga solib turish bo’yicha milliy dasturlarni xalqaro miqyosda muvofiqlashtirish zarurati: birinchidan, alohida davlatlar miqyosida tashkil qilingan ekologik tadbirlar jahon miqyosida tabiatni muhofaza qilish sohasida olib borilayotgan ishlarning tarkibiy qismi bo’lishi lozim. Ikkinchidan, mazkur tadbirlar samaradorligi turli mamlakatlar o’rtasidagi iqtisodiy va siyosiy qarama-qarshiliklarni bartaraf qilish imkoniyati tarzida qaralishi kerak. Uchinchidan, ekologik siyosiy munosabatlar globallashuvi ob’ektiv shart-sharoitlar va sub’ektiv omillar uygunligini talab etadi.

Xalqaro miqyosda ekologik siyosat globallashuvining kengayishi va chuqurlashuvi, o’z navbatida, milliy taraqqiyot xususiyatlariga differentsial yondashgan holda, davlat ekologik faoliyatini koordinatsiyalashni ham taqozo qiladi. Turli mamlakatlarning suvereniteti va ekologik manfaatlari xalqaro ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar globallashuvi uchun zamin yaratadi.

Ikkinchidan, har qanday davlatda ekologik vaziyatning sog’lomlashuvi o’zining ijobiy tomonlari bilan boshqa davlatlar ekologiyasini yaxshilash uchun kulay shart-sharoit hisoblanadi.

Davlatlar ekologik siyosatining globaplashuvi millatlararo umumiylikning chukurlashuvi va kengayishida, xalqaro tashkilotlar o’rtasida ijtimoiy-iqtisodiy aloqalarning mustahkamlanishida namoyon bo’ladi. Eng muhimi, ekologik siyosatning globallashuvi davlatlararo ijtimoiy- iqtisodiy aloqalar xarakteri bilan belgilanib, «inson- jamiyat -tabiat» tizimidagi faoliyat doirasini ham kengaygiradi. Faylasuf olim E.Usmonov ekologik siyosat globallashuvining hozirgi bosqichi bir qancha o’ziga xos qonuniyatlarga ega ekanligini quyidagicha izohlaydi:

Birinchidan, bu jarayonlarning hududiy ta’sir doirasi sezilarli tarzda oshmoqda. Ekologik manfaatlar globallashuvi davlatlarning geografik joylashishi ijtimoiy-iqtisodiy yuksalish darajasidan qat’iy nazar, mamlakatlar ekologik siyosatining integratsiyalashuvini talab qiladi; tabiatni asrash borasida barcha davlatlar va xalqlarning demokratlashuv imkoniyatlari doirasini kengaytiradi.

Ikkinchndan, ekologik siyosatning globallashuv darajasi va miqyosi kommunikatsiyalar, infratuzilmalar va intellektual salohiyatning kengligi hisobiga o’sib boradi. Fan-texnika inqilobining yangi bosqichi jahon hamjamiyati ijtimoiy-iqtisodiy hayotida ekologiyaga qiziqishni kuchaytiradi.

Uchinchidan, ekologik muammolar globallashuvi xalqaro transmilliy fenomenga aylanib borishi jarayonida alohida davlatlarning roli ortib, davlatlararo tashkilotlarda ekologik hamkorlik tizimini qayta tuzishga olib kelmoqda. Bu esa, o’z navbatida, mamlakatlarning tashqi ekologik aloqalarini tartibga solish monitoringi imkoniyatlarini kengaytirmoqda.

To’rtinchidan, ekologik siyosatning jahon jamoatchiligi ijtimoiy-siyosiy harakatlari globallashuvi ta’sirida baynalminallashuvi zamonaviy sharoitlarga xos o’zgarishlarga, xususan, xalqaro ekologik aloqalarning huquqiy asoslarini mustahkamlanishiga, hamkorlik natijasida ekologik vaziyati noqulay mamlakatlarga majburiy-ma’muriy ta’sir o’tkazish iqtisodiy va industrial rivojlangan mamlakatlarning o’zaro yordami bilan almashmoqda.

Beshinchidan, jahon hamjamiyatida ekologik munosabatlarning globallashuv zaruriyati e’tirof qilinib, bu soha xalqaro siyosatda ustuvor yo’nalishga aylandi. Hozirgi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy taraqqiyotga xos bo’lgan barcha murakkab qarama-qarshiliklarga qaramasdan, ekologik munosabatning globallashuv jaryonlari barcha xalqlar va davlatlarning manfaatlariga mos keladi.

Oltinchidan, ekologik munosabatning globallashuvi barcha davlatlar ishlab chiqarish kuchlarining o’sishiga ijobiy ta’sir qiladi, jamiyat hayotida demokratik jarayonlarni tezlashtiradi, davlatlararo va millatlararo aloqalar faollashadi. Bu esa jaxon xalqlarining umumiy manfaat asosida yagona kuch bo’lib birlashishiga va harakat qilishga imkon yaratadi[5].

Mustaqil rivojlanayotgan davlatlar ijtimoiy-iqtisodiy hamkorlik orqali nafaqat o’z suverenitetlarini mustahkamlaydi, balki ekologik vaziyatni sog’lomlashtirishga ham imkoniyat yaratiladi. SHu jumladan, Markaziy Osiyo davlatlarining mintaqada tabiatni muhofaza qilish bo’yicha ijtimoiy-iqtisodiy hamkorligi yangi institutsional tizimlar yordamida amalga oshirilmoqda. Asosan, Orol dengizi havzasini asrash va sog’lomlashtirish xujjatlarida bu tashkilotlar faoliyati koordinatsiyasi qatiy belgilab qo’yilgan. Ayni vaqtda, mazkur kooperativ harakatlar ekologiyaning turli yo’nalishlarini qamrab olmoqda, xalqaro tashkilotlarning umumiy fan-texnika jamoalari, davlatlararo ekologik hamkorlikni tartibga soluvchi muassasalar soni ortmoqda.

YUqoridagi tahlillar asosida xulosa qilinadigan bo’lsa ekologik munosabatlarni globallashuv tendentsiyasi, nafaqat muayyan davlat yoki mintaka aholisi turmush tarzi, dunyoqarashi ekologik bilim saviyasi, huquqiy madaniyatida balki umumbashariy mikyosdagi tafakkur tarzida tub sifat o’zgarishlari amalga oshirishni talab etmoqda. SHunga ko’ra shaxsda ekologik dunyoqarashni shakllaitirishning umumbashariy tamoyillarini bizningcha quyidagi asosiy jihatlarini ajratib ko’rsatish mumkin:

-ekologik dunyoqarashning ob’ekti bo’lgan tabiiy va ijtimoiy muhitning mutanosibligini ta’minlashning umumnazariy va amaliy asoslarini yaratish va xalqaro me’yorlar darajasida takomillashtirib borish;

-«inson-tabiat-jamiyat» tizimida ekologik saviya va shaxs ekologik qadriyatlariga munosabatlarni yaxshilab borishni tabiiy, individual va ijtimoiy omillarini tadqiq etish;

-ekologik siyosatning integratsiyalashuvining shaxs ehtiyoji, bilimi, dunyoqarashiga ta’sir etuvchi komponentlarni ilmiy asoslash;

-ekologik jarayonlarni globallashuv darajasi va miqyosini texnokratik omillar bilan aloqadorligini, uning shaxs amaliy faoliyatidagi o’rnini uzluksiz o’rganib borish;

-xar bir shaxsda ekologiyaning mahalliy (lokal) va umuminsoniy (global) xususiyatlarini chuqur anglash malakasini hosil qilish, ularda ekologik dunyoqarashni ilmiy asoslangan va amaliyotda qo’l keladigan ustuvor tamoyillarini mohiyatan bilishga ehtiyojmand qilib tarbiyalash;

-global o’zgarishlar sharoitida shaxsda ekologik dunyoqarashni boyitishda milliy va umumbashariy qadriyatlar, ajdodlar merosi hamda zamonaviy ilm-fan yutuqlari bilan o’zaro aloqadorlikda amalga oshirish tamoyillarini ustuvorligini ta’minlash zarur.

[1]Ochilova B. Tabiatdan foydalanish-bu insonning maksadga muvofik yo’naltirilgan faoliyati sifatida. Falsafa va hukuq №4, 2007, b-60

[2] Mustafoyev S., O’rinov S., Suvonov P. Umumiy ekologiya. O’zbekiston yozuvchilar uyushmasi. Adabiyot jamg’armasi nashriyoti. Toshkent-2006, b-10-11

[3] Xolmatova M. Oilaviy munosabatlar madaniyati va sog’lom avlod tarbiyasi. Toshkent. «O’zbekiston», 2000, b-111-112

[4] Ergashev A., Ergashev T. Ekologiya, biosfera va tabiatni muxofaza qilish. T.: «Yangi asr avlodi», 2005, b- 262-263

[5] E.Usmonov. Ekologik munosabatlarning globallashuvi. Jamiyat va boshkaruv. Ilmiy-siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy, ma’anviy-tarixiy jurnal. Toshkent, 2007, №2, 89-90-bet